DOSIJE: GOLI OTOK

U Jugoslaviji i zemljama koje su nastale njenim raspadom decenijama se nagadjalo o tačnom broju ljudi koji su od 1949. do 1956. prošli kroz logore za informbiroovce, što na Golom otoku, što na drugim mestima. Spekulacije sa brojem uhapšenih i umrlih često su bile deo aktuelnih ideoloških prepucavanja, naročito od sredine osamdesetih na ovamo, kada je Goli otok umnogome poslužio za diskreditovanje čitavog perioda jugoslovenskog socijalizma. Eksluzivno objavljujemo spisak svih zatvorenika interniranih po liniji IB-a koji je napravila savezna UDBA, a koji se nalazi Državnom arhivu Hrvatske. Na njemu se nalazi 16.101 ime zatočenika i zatočenica. Ukupno je, po tom spisku, u svim logorima za informbiroovce na razne načine (ubistvo, samoubistvo, prirodna smrt) život izgubilo 413 osoba. Brojka od oko 16 hiljada ljudi se u naučnoj literaturi koja je objavljena na ovu temu spominje odavno, ali je smatrana režimskom apologijom surove kampanje protiv uhapšenih pripadnika prosovjteske opozicije.

Novi plamen ovde ekskluzivno predstavlja detaljno sortiran spisak sa imenima zatočenika u nižoj rezoluciji, što dozvoljava brže otvaranje stranica. Spiskove u kondenzovanoj formi možete downloadovati po abecednom redu sa strane.

U nastavku objavljujemo tekst Jelene Vujić, kao uvod u problematiku, kao i spisak umrlih tokom izdržavanja kazne.


16.101 GOLOOTOČANA, PO SPISKU!

PIŠE: Jelena Vujić

25/11/2013

Sukob Komunističkog Informacionog Biroa i Komunističke Partije Jugoslavije, odnosno sukob SSSR i FNRJ, koji je počeo 1948. godine, bio je događaj – kako će se posle ispostaviti – od presudnog značaja za jugoslovensku državu i društvo. Taj sukob je, izuzev Drugog svetskog rata i raspada Jugoslavije, najdramatičnije poglavlje u istoriji bivše zajednice jugoslovenskih naroda. Za one koji su se izjasnili za Staljina, vreme koje je usledilo obeleženo je patnjama i ličnim tragedijama, za druge – Rezolucija je iznedrila perspektivu boljeg života jer je omogućila odvajanje Jugoslavije iz sovjetskog bloka i dovela do liberalizacije života u zemlji i nepovratno otvorila vrata zapadnoj kulturi.

Sa “zvanične” strane se o učincima Titovog “ne” Staljinu razgovaralo na ovaj ili onaj način u jugoslovenskoj javnosti gotovo od samog početka tog sukoba. Međutim, o iskustvima logoraša na Golom otoku prvi put su javno progovorili književnici Dragoslav Mihajlović u romanu “Kada su cvetale tikve” i Miroslav Antić, filmom “Sveti pesak”, tačno dvadeset godina posle Rezolucije Informbiroa. Mihajlovićev roman je izazvao dosta burnu reakciju tadašnjeg režima, ali je “prošao”, dok je predstava koja je trebala biti odigrana po ovom romanu bila zabranjena. Manje je poznato da se Golim otokom bavio i pesnik Miroslav Antić koji je režirao javnosti danas skoro potpuno nepoznat igrani film sa eksplicitnom golootočkom tematikom – “Sveti pesak”. Ovaj film je prikazan jula 1968. godine, da bi potom najverovatnije bio bunkerisan, a Antićev pokušaj osvetljavanja ovih događaja gotovo potpuno zaboravljen.[1] Od početka osamdesetih godina Goli otok je postao zanimljiv kao tema što istoričarima, publicistima, novinarima, što profesionalnim književnicima poput, recimo, Antonija Isakovića koji je 1982. dobio NIN-ovu nagradu za roman “Tren 2”.

Jugoslovenskoj javnosti je bez sumnje bilo neophodno suočavanje sa strahotama ovog logora. Međutim, pomrčina koja se dizala sa sudbina bivših pristalica Informbiroa koincidirala je sa slomom real-socijalizma u Istočnoj Evropi, rastućim nacionalizmom u državama bivše Jugoslavije i antikomunizmom kao okvirom novog poretka sećanja, što je uslovilo tumačenje događaja oko 1948. u novom ključu. Goli otok je (zlo)upotrebljen za difamaciju čitavog perioda jugoslovenskog socijalizma. Metode korišćene u obračunu sa staljinistima doživljavane su kao nužne i logične za komunistički poredak kao takav. U Srbiji su sve glasniji nacionalisti Goli otok videli kao zaveru protiv Srba. Teza je bila da je Informbiro poslužio Titu za obračun sa srpstvom i da je ceo sukob iniciran da bi odvojio Srbiju od pravoslavne bratske Rusije. Iznuđeni strateški potezi onog vremena – poput recimo seobe jednog dela industrije iz Vojvodine u Bosnu – tumačeni su kao pljačkanje Srbije. Jedan deo bivših logoraša, nekadašnjih internacionalista i komunista, zdušno je devedesetih godina stao u odbranu Miloševiće nacionalističke politike. U Hrvatskoj se gledalo distancirati od jugoslovenske prošlosti, te utoliko ne treba da čudi tvrdnja Ive Banca po kome su oni Hrvati koji su podržali rezoluciju IB-a većim delom to učinili zbog kontrastava Beogradu i da u Hrvatskoj staljinizam nije imao dubokih korena. (Banac).

Prva hapšenja informbiroovaca u Jugoslaviji počela su od leta 1948. (Banac). Za sada je još uvek nemoguće utvrditi koliko je u Jugoslaviji zaista bilo sovjetskih špijuna i sabotera. Sami podaci o broju uhapšenih više govore o tome da je, s jedne strane emotivan odnos prema SSSR, s druge, svest o tome šta znači sovjetska pretnja, stvorila u jugoslovenskom rukovodstvu veliku paniku koja je u krajnjoj instanci rezultirala u drastičnim policijskim merama prema stvarnim ili pretpostavljenim pristalicama rezolucije Informbiroa i Sovjetskog saveza – svaka sumnja u potrebu da se Staljinu pruži otpor, svako kolebanje, razmišljanje da je trebalo otići u Bukurešt i razjasniti nesporazume, izjava da u Partiji možda nema demokratije, slušanje radio programa koji su emitovali ibeovsku propagandu bio je dovoljan povod za hapšenje. Ova reakcija jugoslovenskih vlasti donekle i samo donekle podseća na uzroke staljinovih čistki, kada je SSSR bio okružen neprijateljskim zemljama. Može se pretpostaviti da je kod Jugoslovena bilo više realno zasnovanog straha, a manje prelaženja tog straha u paranoidnost. Broj hapšenja koja su bila posledica ličnih obračuna i osveta, pa i tragičnih grešaka sigurno takođe nije beznačajan.

Smatra se da je pre Rezolucije većina oficira Jugoslovenske armije bila prostaljinistički orijentisana i da je kominformstvo u armiji poprimilo epidemijske razmere (Banac). Početkom avgusta 1948. načelnik Generalštaba Jugoslovenske armije i ratni načelnik Vrhovnog štaba, generalpukovnik Arso Jovanović, s dvojicom rukovodilaca armijske političke uprave – generalmajorom Brankom Petričevićem – Kađom i pukovnikom Vladom Dapčevićem, pokušali su da pobegnu u Rumuniju. Prema jednom izvoru koji navodi Banac, ovaj pokušaj bekstva vrha vojske povezan je bio sa sovjetskim planom da se formira kominformovska vlada u izbeglištvu, što bi legitimisalo sve oblike pritiska na Jugoslaviju, a možda čak i invaziju pod izgovorom “oslobođenja”. (Banac) Arso Jovanović je ubijen u pokušaju bekstva preko granice, dok su druga dvojica zaverenika na koncu uhapšena i osuđena na vremenske kazne.

Prosovjetskih osećanja bilo je i u Partiji – najviše u Crnoj Gori, koja je tradicionalno bila vezana za Rusiju, i gde je većina partijaca bila prosovjetski orijentisana. Okružni komitet Bijelog polja likvidiran je u pokušaju odmetanja u šumu i organizovanja otpora jugoslovenskim vlastima. Osim spomenute dvojice članova Politbiroa CK KPJ Sretena Žujovića i Andriju Hebranga koji su otvoreno podržali liniju Informbiroa, kolebali su se i šef Agitpropa CK KP Slovenije Boris Ziherl i predratni komunista, član nekadašnjeg Gorkićevog rukovodstva, Rodoljub Čolaković. Ziherl i Čolaković, međutim, nisu bili uhapšeni i zadržali su svoje funkcije. Član Politbiroa CK KPJ Blagoje Nešković takođe je smatran za latentnog inbormbiroovca, ali je ostao u rukovodstvu do 1952. kada je isključen i potom se vratio lekarskoj karijeri. U Hrvatskoj su 1950. godine smenjeni i uhapšeni potpredsednik Vlade Duško Brkić, ministar industrije Rade Žigić i ministar šumarstva Stanko Opačić-Ćanica. Ovih nekoliko imena naveli smo samo kao ilustraciju, jer bi na ovom mestu bilo nemoguće pobrojati sve “krupne informbiroovske ribe”, nekadašnje španske borce i predratne komuniste koji su hapšeni “po liniji Informbiroa”.

Kada se danas kaže – Golootočanin – često se misli na sve ljude koji su bili uhapšeni kako se to govorilo “po liniji Ib-a”. Zapravo, osim logora na ovom ostrvu na severu današnjeg hrvatskog primorja, na kome su u to vreme većinom bili smešteni civili, takozvani administrativni kažnjenici, posebno je postojao logor za vojne osuđenike. Bivši vojnici su, za razliku od civila koji su bili poslati na društveno-koristan rad, sudski procesuirani. Vojni logor je više puta seljen. Od sredine 1949. nalazio se u Staroj Gradiškoj. U proleće 1951. godine preseljen je na ostrvo Sveti Grgur, i iste te godine u jesen na ostrvo Ugljan. U proleće 1952. prelaze u Bileću, a 1954. prvi put dolaze u tada već bivši civilni logor na Golom otoku, koji je raspušten decembra 1956. Žene informbiroovke nikada nisu služile kazne sa muškarcima. Prvo su bile smeštene u Ramskom ritu kod Požarevca, a od 1950. godine prelaze u poseban logor na ostrvu Sveti Grgur, a zatim na Goli otok.

Prema raznim autorima, u Jugoslaviji je registrovano oko 55 hiljada informbiroovaca, od kojih je uhapšeno oko 16 hiljada ljudi (oko 5% ukupnog partijskog članstva). (Banac). Suđeno je vrlo malom broju uhapšenih, uglavnom vojsci, dok su obični partijci – civili – administrativno kažnjavani na kazne društveno-korisnog rada. “Zvaničnih” podataka o broju ljudi koji su prošli kroz Goli otok i dalje nema. Ti podaci, koje bi najpre morali da se nalaze u arhivama Savezne uprave državne bezbednosti u čijoj se nadležnosti ovaj logor nalazio, kretali su se od desetak pa sve do 60 hiljada ljudi. Sa takvim procenama treba biti oprezan, jer su one često korišćene za ideološke obračune i difamiranje jugoslovenskog režima od sredine osamdesetih na ovamo. U Državnom arhivu Hrvatske postoji spisak zatvorenika koji je napravila savezna UDBA, a na kome se nalazi 16.101 imena zatočenika i zatočenica, od kojih su najčešće bili Srbi (44%), Crnogorci (21,5%) i Hrvati(16%). Ukupno je, po tom spisku, u svim logorima za informbiroovce na razne načine (ubistvo, samoubistvo, prirodna smrt) život izgubilo 413 osoba.

Podaci o oko 16 hiljada uhapšenih govore da su staljinističke čistke od Titovih bile različite i po obimu i po stepenu brutalnosti. (Kuljić) Svakako, Goli otok “po sebi” jeste antistaljinski staljinizam. Metode korišćene u obračunu sa informbiroovcima su staljinističke. Kao što je i jugoslovenska stvarnost bila 1948. u mnogo čemu staljinistička. Informbiroovci su posle 1948. bili označeni kao kontrarevolucija, a dojučerašnji drugovi i saborci proglašeni su za neprijatelje i petu kolonu protiv koje se borilo terorom, logorima i samokritikom. (Kuljić). Goli otok kao logor – takav kakav je bio – predstavljao je drobilicu ljudskih duša. Načini i razlozi hapšenja, odsustvo sudskih procesa i utvrđivanje stvarne krivice, kao i metodi obračuna sa logorašima su, uz izvesne inovacije, razrađena znanja iz moskovske Lubljanke.

Međutim, valja reći i to da je direktiva za obračun sa ibeovcima koju je izdao partijski vrh, prosleđena mahom neobrazovanim kadrovima Udbe, koji su formirani kroz stravične borbe u ratu. Brutalni postupak izolacije ibeovaca nije bilo moguće pratiti, niti je bilo moguće proveravati hapšenja i sumnjičenja na nižim nivoima. Lakše je bilo pokrenuti čistku nego je zaustaviti i kontrolisati. (Kuljić)

I Titova direktiva o odnosu prema ibeovcima koju spominje Đilas – po glavi, a ne (uzimati) glave – predstavlja otklon od staljinizma. Ne treba smetnuti s uma da je 1948. godine Hladni rat u začetku, a Jugoslavija je, zahvaljujući svom držanju i žrtvama u tek minulom svetskom ratu kod zapadnih saveznika imala veliki ugled i teško je poverovati da bi se iko ozbiljnije pobunio da je tadašnje rukovodstvo odlučilo da likvidira one koji su bili proglašeni ibeovcima. Goli otok sa svojih 413 žrtava nije bio logor smrti, svakako ne onakav poput, recimo, Kolime, koju tako ubedljivo opisuje Varlam Šalamov u svojim pripovetkama. Razlika u dužinama samih kazni između sovjetskih i jugoslovenskih logora je drastična. Dalje, tačno je da je jedan broj jugoslovenskih oficira tog vremena, u suđenjima koja su bila proceduralno i pravno manjkava, osuđen na smrtne kazne, ali ni jedna smrtna kazna nije izvršena, iako su terećeni za najveći zločin za koji se vojska može suditi – izdaju zemlje. Ranković je već na VI kongresu KPJ u jesen 1952. priznao, makar formalno, da je pri hapšenju bilo velikih grešaka. (Iako isto tako ne treba smetnuti s uma da niko nikada nije snosio posledice za te ljudske “greške”).

Broj uhapšenih istovremeno govori i o preteranoj žestini obračuna i terora nad informbiroovcima. Istina je da se Jugoslavija našla u izvanredno opasnoj situaciji i da su se neki informbiroovci bavili obaveštajnim radom, sabotažama i odmetali u šume i slično. Ali, bez obzira koliko istine ima u onoj čuvenoj tvrdnji branitelja Golog otoka – “da nije bilo Golog otoka, cela Jugoslavija bi bila Goli otok” – informbiroovci su, iako bez realne snage, ostali dežurni politički neprijatelji jugoslovenskog socijalizma i dugo pošto je pretnja sovjetskom agresijom okončana. (Kuljić) Banac navodi dokaze da su Sovjeti planirali vojnu invaziju na FNRJ od 1949. do možda 1951. godine i daje podatak da je na jugoslovenskim granicama, iako je invazija izostala, za vreme trajanja sukoba bilo 7.877 graničnih incidenata, u kojima je poginulo sedamnaest jugoslovenskih graničara. (Banac)

Iako se jugoslovenskim vlastima ne može osporiti pravo da se u trenutku kada je zemlja bila ugrožena od spolja, brani od stvarne ili izmišljene pete kolone, logor na Golom otoku i tretman zatočenika u logoru, ostali su crna mrlja jugoslovenskog posleratnog društva.

“Goli otok je najmračnija i najsramnija pojava u jugoslovenskom komunizmu. Goli otok je i nešto više, nešto gore i užasnije: neslućeno posrrtanje i neslućeno ponižavanje”. (M. Đilas)


[1]   Iako je bunkerisan, taj film je ipak snimljen, pretpostavljamo uz znanje neke državne institucije kulture. Na internetu postoji podatak da su producenti filma bili “Avala film” iz Beograda i “Neoplanta film” iz Vojvodine

UMRLI

0

1

2

3

4

5

6

7

8

12

13

14

15

A – F

Abaza – Adrović

Adrović – Aksentijević

Aksov – Aleksijevski

Aleksov – Anastasov

Anastovski – Andrić

Andrić – Antonić

Antonić – Arsenijević

Arsenijević – Atijas

Atlić – Azrolaj

Babac –

Bačanović

Baček – Bajković

Bajlo – Balać

Balać – Banjac

Banjac – Barnić

Baroš – Batnožić

Batos – Bejtović

Bejtulahi – Berc

Berce – Bezuha

Bibanović – Biro

Birsa – Bjelobaba

Bjelobrk – Blečić

Blečić – Bogić

Bogićević – Bojović

Bojović – Borić

Borić – Bosilčić

Bosiljkovski – Bošnjakovski

Bošnjaković – Bracanović

Bracanović – Branković

Branković – Brinić

Brišar – Brusin

Brusin – Budišin

Budosan – Bulatović

Bulatović – Bunibarovski

Bunijevac – Butorajac

Butulija – Buzov

Cabafi – Cerović

Cerović-Crnić

Crnković – Cvetković

Čabak – Čargonja

Čauović – Červenak

Červenak – Čolić

Čolić, Čubrilović, Čuko

Čuković – Čvorović

Ćalić – Ćirić Ćirić – Ćuić

Ćuk – Ćuškovski

Dabanović – Damjanović

Damjanović – Davidović

Davidović – Delibegović

Delić – Dešković

Dešković – Dimitrijević

Dimitrijević – Dizdarević

Dizdarević – Dolinšek

Dolinšek – Dragić

Dragić – Drakulovski

Drakulovski – Drobina

Drobnić – Dulović

Dumanić – Duzić

Đajić – Đikić

Đikić – Đorđević

Đorđević – Đorđijevski

Đorić – Đukić

Đukić – Đurić

Đurić – Đurković

Đurković – Đuzelbeg

Džabir – Džuvarević

Ecimović – Esih

Eslenazi – Evroski

Fabac – Fidahić

Filagić – Firbas

Fistanić – Frković

Frtonić – Fuštin

G – M

Galijašević – Gatalić

Gatara – Gerlanc

Gerlić – Glogovac

Glogović – Golić

Golik – Gorton

Gortva – Grbić

Grbić – Grubač

Grubačić – Gržetić

Gržetić – Gvožđan

Habjanec – Hafizović

Hafizović – Hasani

Hasani – Hodža

Hodžaj – Hot

Hoti – Huseini

Huseini – Hutelarović

Ibrahimaj – Ilić

Ilić – Inđić

Inić – Ivanov

Ivanov – Ivanović

Ivanović – Ivović

Ivrančić – Ižak

Jačka – Janačkov

Janačković – Janković

Janković – Javorina

Javorina – Jeličić

Jeličić – Jevtić

Jevtić – Joksimovski

Jončić – Jovanović

Jovanović

Jovanović

Jovanović – Jovanovski

Jovanovski – Jovin

Jovović – Juranić

Juras – Juzbašić

Kaba – Kalafatić

Kalajdžić – Kamenica

Kamenov – Karadžić

Karadžić – Karojčić

Karović – Kavurić

Kaza – Kevago

Kevdžija – Klarić

Klarić – Knezić

Knežević

Knežević – Kojičić

Kojin – Koložegovski

Kolundžić – Konstantini

Kolundžić – Konstantini

Konstantinović – Kornhauzer

Korodić – Kosović

Kosović – Kotrulja

Kotur – Kovačević

Kovačević – Kovačić

Koval – Krašovec

Krautberger – Krivokapić

Krivokapić – Krstić

Krstić – Kudeljnjak

Kudić – Kumanov

Kumašin – Kutuzov

Kuvačić – Kvržić

Labović – Lakomica

Lakotić – Latić

Latić – Lazarevski

Lazarevski – Leković

Leković – Lilčić

Lilčić – Lovčević

Lović – Lukenda

Lukendić – Lulić

Lunder – Luznar

Ljabuništi – Ljumović

Ljumović – Ljutovski

Macan – Makarić

Makarov – Maljković

Maljković – Mandić

Mandić – Marčinković

Marčinković – Marinković

Marinković – Markotić

Markotić – Marković

Marković – Marković

Marković – Martinić

Martinković – Maslić

Maslić – Matić

Matić – Mazepa

Mazija – Medvedec

Meglič – Mešter

Mešter – Mihajlović

Mihajlović – Mihelčić

Mihelić – Mikač

Mikalački – Milak

Milaković – Milenković

Milenković – Milicki

Milić – Miličević

Miličević – Miljević

Miljević – Milosavljević

Milosavljević – Milošević

Milošević – Milović

Milović – Mirić

Mirić – Mišić

Mišić – Mitrović

Mladenović – Momčilović

Momčilović – Mrđenović

Mrđenović – Mulaosmanović

Mulasibčić – Muzlović

Muzur – Muždeka

N – Ž

Naceva – Necić

Nećak – Nenezić

Nenezić – Nikčević

Nikčević – Nikolić

Nikolić – Nikolić

Nikolić – Noć

Nojić – Novkov

Novkov – Nuši

Njagrin – Njuković

Obad – Ognjenović

Ognjenović – Oprešnik

Opricanović – Ostracanin

Ostrogović – Ožegović

Pacić – Pandurov

Pandurov – Papić

Papić – Pauljević

Pauljević – Pavićević

Pavičević – Pavlović

Pavlović – Pecarski

Pece – Pejović

Pejović – Perica

Perica – Peroš

Peroš – Perunović

Perunović – Petković

Petković – Petronić

Petronijević – Petrović

Petrović – Petrović

Petrović – Piano

Picić – Pitić

Pitlik – Pobrić

Počanić – Popara

Popara – Popović

Popović – Popović

Popović – Popović

Popović – Prajzović

Pralica – Prentović

Prentović – Prohić

Projčevski – Puška

Puškin – Puzić

Rabić – Radević

 

Radević – Radman

Radmanić – Radončić

Radonjić – Radovanović

Radovanović – Radović

Radović – Radulović

Radulović – Rajak

Rajakov – Rakela

Raketić – Ralevski

Ralevski – Raspor

Rastovac – Reba

Rebec – Rismović

Ristančevski – Roganović

Roganović – Rožić

Rožić – Rutešić

Rutešić – Ržaničanin

Sabadoš – Saliju

Saliju – Saveljić

Saveljić – Sedlar

Seferović – Semiz

Senčar – Simić

Simić – Sinanović

Sinanović – Slišković

Slivnik – Sokolić

Sokolov – Spasojević

Spasojević – Srzentić

Srzentić – Stanić

Stanić – Stanković

Stanković – Stanojević

Stanojević – Stefanović

Stefanović – Stepanović

Stepanović – Stjepović

Stoiljković – Stojanović

Stojanović – Stojanović

Stojanović – Stojnić

Stojnović – Struharik

Strujić – Sudčević

Sudjić – Svoboda

Svorcan

Šaban – Šaraba

Šarac – Šćekić

Šćekić – Šehu

Šeić – Šimić

Šimrak – Škrbić

Škugor – Šorc

Šoro – Štajn

Štajner – Šuler

Šulijevski – Švorc

Tabaković – Tanjević

Tankosić – Tepavčević

Tepavčević – Todić

Todorov – Todorović

Todorovski – Tomić

Tomić – Tomov

Tomović – Tošić

Tošić – Trebovac

Trenčevski – Trogrlić

Trokić – Turoman

Turović – Tvrtković

Ubović – Uvodić

Uvrtačev – Uzunovski

Vac – Vasić

Vasić – Vejnović

Vejo – Veljković

Veljković – Vidaković

Vidaković – Visocki

Vister – Vlahović

Vlahović – Vojnović

Vojnović – Vranješ

Vranješević – Vučetić

Vučetić – Vugdelić

Vugrin – Vujičić

Vujičić – Vujović

Vujović – Vukasović

Vukašinović – Vukićević

Vukićević – Vuković

Vuković – Vuksanović

Vuksanović – Vušurović

Vuzdar

Zabijakin – Zanela

Zanini – Zečević

Zečević – Zlatanović

Zlatanovski – Zuber

Zuber – Zvijerac

Žabić – Žilić

Žinić – Živković

Živković – Žižić

Žižić – Žurić

Žurić – Žuvela