Iako je od objavljivanja prvog od četiri romana Napuljske tetralogije prošlo gotovo petnaest godina, četiri maestralna dela Elene Ferante ne prestaju da intrigiraju. Nesumnjivo je da je Napuljska tetralogija stekla status remek-dela nastalog u dosadašnjem 21. veku. Naizgled simpatična priča kroz četiri knjige (Moja genijalna prijateljica, Priča o novom prezimenu, Priča o onima koji odlaze i onima koji ostaju i Priča o izgubljenoj devojčici) prati odrastanje dve drugarice u zrele žene iz ugla naracije jedne od njih. No, knjige predstavljaju više od pukog zapisa njihovog zajedničkog odnosa čije izvorište počinje u siromašnom, prašnjavom predgrađu Napulja. To su književna dela koja nam kroz intrigantan prijateljski odnos Elene Lenu Greko i Rafaele Lile Čerulo, na maestralan način u podtekstu oslikavaju osnovne slabosti i previranja italijanskog društva druge polovine dvadesetog veka. Genijalnost Elene Ferante se upravo ogleda u tome što je iz jedne sasvim obične životne priče odrastanja, intriga, nesuglasica, raznih životnih uspona i padova u kojima se može pronaći svaki prosečni čitalac, uspela da izvuče nešto mnogo više. Stoga se komercijalan uspeh Napuljske tetralogije, preko 10 miliona prodatih primeraka i prevoda na 40 jezika, te snimanje serije u produkciji RAI i HBO nikako ne mogu smatrati slučajnim. Ne ulazeći u ovom tekstu previše u detalje same Tetralogije zanimljivo je ukazati na određene tačke koje oslikavaju kontekst italijanskog društva koji je od kraja Drugog svetskog rata bio prilično turbulentan.
Rejon kao sudbina – zašto je idealan okvir iz kog se razume posleratno italijansko društvo?
Prvi deo Tetralogije pod nazivom Moja genijalna prijateljica značajan je, jer se gotovo u celosti odigrava u siromašnom delu Napulja, naslovljenim kao rejon. To su predgrađa koja su odražavala jasnu teritorijalnu, ali i klasnu segregaciju stanovništva. Iz prvog romana se zapravo stiče utisak da ništa izvan rejona ni ne postoji. Sva radnja je tu, svi međuljudski odnosi su tu, čak i škola koju Lenu i Lila pohađaju.
Lenù i Lilu upoznajemo kao djevojčice čiji je svijet zadan doslovnim i metaforičkim granicama rajona. Prostori kojima se kreću: škola, školska knjižnica, postolarska radnja, trgovina delikatesa i kasnije tvornica mortadele, novogradnja preko pruge, fakultetske dvorane, aktivistički sastanci, ambulante, nisu tek puka scenografija, već imaju vrlo jasnu funkciju skiciranja društveno-povijesnog trenutka u kojemu se odvija društveno i kulturno pozicioniranje protagonistkinja motiviranih idejom bijega iz kaljuže. Ono se nikada ne ispostavlja kao jednodimenzionalno i pravocrtno, već radije, kao što piše Beverly Skeggs, „proizvodeći poricanje, dezidentifikaciju i prikrivanje“ (2016: 245). Čini se da je iz tih razloga u ovim romanima moguće uočiti važnost klase „u konstrukciji prilika, ciljeva, fizičkog kretanja i ideala“ (Skeggs, 2016: 251). (Baradić, 2019)[1]
Najbolja scena koja oslikava vezanost za rejon jeste neuspeo pokušaj Lenu i Lile da zajedno kao devojčice odu iz rejona, jer se Lila u jednom trenu iz straha od nepoznatog zaustavi i reši da se vrati nazad. Ili kada je Lenu u šetnji sa svojim ocem pod jakom impresijom prvi put ugledala more, iako živi u gradu koji se nalazi uz more. Sam odlazak iz rejona biva tumačen kao životni napredak po sebi ali i kao velika trauma. Kroz sve četiri knjige on nameće kao sudbina – nekako volšebno, svi mu se barem na kratko vraćaju. Rejon obiluje malim zanatskim radnjama, uličnim prodavcima, ljudima bliskim mafiji, u njega se ulazi kroz tunel, pored njega prolazi pruga. Odakle takvi rejoni i zašto su važni ljudi koji u njima žive?
Lenu i Lila se otprilike rađaju krajem Drugog svetskog rata. Zemlja u kojoj se rađaju je od 1922 do 1943 godine bila fašistička diktatura na čelu sa Dučeom, Benitom Musolinijem. Međutim, za razliku od nekih drugih zemalja poput komšijske Jugoslavije, u kojoj je došlo do pobede komunista i revolucionarnog raskida sa prethodnim režimom, u Italiji to nije bio slučaj, što će se ispostaviti bazičnom greškom koja će decenijama donositi politička previranja u toj zemlji.
U godinama posle rata i još posebno u pedesetima, KPI (Komunistička partija Italije) je uspela neutralizirati radikalnije dijelove levice (posebno naoružani dio radničke klase koji je po povratku iz partizana očekivao socijalističku revoluciju). Posle prve faze posleratne obnove, Italija se počela ubrzano industrijalizirati i modernizirati i KPI je sudjelovala u tom projektu pod lozinkom „razvoja“. To je značilo potisnuti u pozadinu koncepte klasne borbe i diktature proleterijata i svoju političku strategiju usaglasiti sa potrebama i načelima nacionalnog industrijskog razvoja. Ukratko, politička strategija KP u pedesetim bila je sudjelovati sa nacionalnom buržoazijom u projektu talijanskog ekonomskog nacionalnog razvoja i modernizacije industrije, što je predstavljalo i prelaz od politički antagonističke ideologije klasne borbe ka mehanicističkom shvaćanju razvoja poizvodnih snaga kao neminovnog garanta socijalizma u budućnosti, kad će se prozivodne snage dovoljno razviti da će nekako same po sebi razbiti okove kapitalističkih proizvodnih odnosa. (Krašovec, 2013: 60)[2]
Ubrzana indistrijalizacija i modernizacija Italije tokom četrdesetih i pedesetih poznata i pod nazivom miracolo economico (ekonomsko čudo), uz pozitivnu ekonomsku konjukturu globalnog ekonomskog rasta i povećanja nataliteta, proizvela je masovne migracije stanovništva iz sela ka velikim gradovima. Sa rastom industrije javila se i potreba za manuelnom radnom snagom, koja se uglavnom crpla iz seoskih područja, a pritisak povećanja nataliteta i potrebe sa masovnijim obrazovanjem, gurao je stanovništvo ka velikim gradovima. Tako su siromašni sa sela u potrazi sa poslovima u industriji lociranoj na obodima velikih gradova, počeli da se naseljavaju u novastala siromašna naselja oko glavnih promentica – pruga i puteva.
Međutim, kako nije došlo do radikalnog raskida sa fašističkom ideologijom, ona je opstajala kroz postojanje onih koji su joj i bili najprijemčiviji – kroz zanatlije i sitne sopstvenike povezane s mafijom. Tako su na primer, familije Solara i Karači, u Napuljskoj Tetralogiji simboli sitnosopstveničke klase vlasnika, koji su ostali prikriveni simpatizeri fašizma, a katkad bi ga podupirali u punom sjaju, kada bi to bilo neophodno. Takve scene se u romanima opisuju u direktnim sukobima i tučama mladih komunista i fašista, poput one ispred industrije mesa Bruna Sokave u Teduču, u kojoj Lila radi najteže poslove u pogonu, gde pokreće štrajk, a na to se odgovori organizovanjem fašista koji dolaze da silom prete radnicima u štrajku. Tada se ispostavi da je sam vlasnik Bruno u nemilosti Mikelea Solare. Time nam Ferante u oči baca još jednu činjenicu – da fašizma nema bez podrške krupnog, industrijskog kapitala.
Italija između levice i desnice
S druge strane rejon je i dom Paskvalea Peluza. Paskvale je građevinski radnik, u ranim godinama inficiran levičarskom ideologijom. Predstavljen kao ekstremni levičar, simoblizuje jednu drugačiju struju levice koja u Italiji svoj zamah dobija tokom sedamdesetih godina dvadesetog veka. Pod uticajem studentskih pobuna širom Evrope krajem šezdesetih, u Italiji dolazi do talasa stvaranja nove generacije krajnjih levičara. Već je opisano paktiranje Komunističke partije sa nacionalnom buržoazijom koje je prouzrokovalo osećaj izdaje levice od strane KPI kod ovih mladih naraštaja. Oni prelaze na ekstremniju oružanu borbu i organizuju se u okviru organizacije Brigada Rossa.
Uključivanjem Italije u krug država sa demokratskim uređenjem pojavila se doza nezadovoljstva kod političkih činilaca koji su se nadali uređenju društva po ugledu na komunističke države. Ideološka napetost u evropskim državama uticala je na pojačane kontrole aktivnosti koje su pretile da ugroze unutrašnju stabilnost. U takvim okolnostima terorizam je bio izbor pojedinih grupa koje su bile slabe za bilo kakvu javnu političku akciju širokih razmera. Jedna od takvih grupa bile su i Crvene Brigade. (Jazić, 2013: 243-244)[3]
Sedamdesete godine dvadesetog veka u Italiji se često nazivaju i olovne godine. To je period sukoba levice i desnice po ulicama, period otmica i atentata na poznate ličnosti. Takav kontekst i opčinjenost mladih levim idejama je vrlo dobro predstavljen u Tetralogiji kroz razne diskusije Elene Greko koja se u par navrata ohrabri da izrekne svoje levičarske političke sudove pred učiteljicom Galijani, ali i svojom najvećom ljubavi i „jabukom razodra“ nje i Lile, Ninom Saratoreom. Na fakultetu gde studira, Elena se prvi put susreće sa progresivnom levičarskom omladinom i radničkim štrajkovima. Takođe, njen bivši dečko iz doba kada je studirala u Pizi, Franko Mari koji je i upoznao za socijalističkim idejama, kasnije strada u jednoj od tuča sa fašistima, izgubivši oko, što mu iz korena menja život. Kasnija ubistva apotekarovog sina u rejonu, ali i braće Solara, za koje se sumnja da ih je pobio odbegli Paskvale lično, upravo su prikaz tih smutnih vremena i oružanih sukoba komunista i fašista po ulicama.
Kulminacija takvih praksi se u realnosti događa 1978 kada Crvene Brigade otimaju premijera Alda Mora, na koga će izvršiti atentat, a kao osnovni razlog za atentat se navodi njegova težnja da konačno pomiri italijansko društvo formiranjem koalicije Demohrišćana sa Komunističkom partijom. Takav potez nije odgovarao Crvenim Brigadama, jer bi se time levica dodatno kompromitovala, a nije odgovarao ni krajnjoj desnici koja bi takvom koalicijom bila dodatno marginalizovana.
Ne treba izostaviti činjenicu da je odmah nakon Drugog svetskog rata u Italiji osnovan Italijanski socijalni pokret (Movimento Soziale Italiana), krajnje desni pokret preživelih mladih fašista, koji nisu bili zadovoljni idejom da se italijansko društvo zasniva na antifašističkim vrednostima. Primenili su taktiku „prilagođavanja“ bili su marginalizovani, ali im je upravo to pomoglo da se bore antisistemski. Gorepomenuti nedostatak radikalnog raskida sa fašizmom im je i išao na ruku, toliko da su bili i učesnici na prvim posleratnim izborima.
Izborni rezultati nisu, ipak, bili za potcenjivanje ni neposredno nakon epohalnog poraza fašizma, pa je MSI već na prvim poratnim mesnim izborima za rimsku skupštinu, u oktobru 1947, osvojio 4 odsto glasova, a godinu dana docnije osvojio je 2,2 odsto (6 mandata) na parlamentarnim izborima. Tada je obelodanjen i duboki jaz između juga i severa Italije, jer je MSI čak 69,6 odsto glasova dobio južno od Rima. Ova podela u biračkom telu odražavala je i unutarstranački rascep između „severne“ frakcije, idejno radikalnije i borbenije, koja je tvrdila da je naslednik „socijalističkog i antiburžoaskog republikanskoga fašizma“ iz perioda 1943–1945, dok je južna frakcija bila bliža klerikalnom, autoritarnom, konzervativnom i buržoaskom fašizmu, što je podsećalo na poznatu podelu Renca de Feličea (Renzo De Felice) iz 1969. između fašizma kao pokreta, koji je u ono vreme izražavao sever, i fašizma kao režima, što je bilo izraženo na jugu Italije (Ignazi 2006: 36). (Bakić, 2019: 249)[4]
Jug Italije čiji je Napulj centar zapravo je bio vodeće jezgro ove fašističke opcije, gde se fašizam smatra režimom bliskim buržoaskom fašizmu. Što je sasvim u skladu sa junacima Tetralogije u kojoj su oni najbogatiji, koji pripadaju višim društvenim slojevima u odnosu na većinu stanovnika rejona, zapravo i najsklonji fašističkim idejama. Ništa manje nisu skloni ni ostalim vrednostima koje se navode poput klerikalizma, autoritarnosti i patrijarhata.
Patrijarhat kao glavno odredište u Napuljskoj tetralogiji: majčinstvo naše nasušno
Ne bi bilo preterano reći da na svakom ćošku napuljskog rejona u Tetralogiji izbija patrijarhat, nesumnjivo proistekao iz dominacije krajnje desnih ideologija u kojima muškarac ima centralno mesto. Odnos prema ženskoj deci u familiji, odnosi prema ženama generalno, potvrđuju orgoman stepen opresije nad ženama i dominaciju narativa niže vrednosti žene od samog njenog rođenja. Neke od scena koje to potvrđuju su odnos oca i brata Rina prema Lili koji na svako njeno protivljenje reaguju i fizičkim nasiljem, kasniji odnos njenog muža Stefana Karačija prema njoj, koji je pretuče i praktično siluje, zatim čuvena scena kada Lilu kao devojčicu otac izbaci kroz prozor, pa odnos Bruna Sokave prema Lili u fabrici mesa gde je takođe pokuša silovati, gubitak nevinosti koji Lenu opisuje kao sopstvenu najveću traumu…mnogo takvih scena nam bacaju u oči surovu stvarnost ponižavanja žena od strane muškaraca. Bez obzira na to što u Italiji žene dobijaju pravo glasa 1945. ženski glasovi u društvu su i dalje manje vredeli. Žena je bila ona koja je predodređena za dom, za odgajanje dece, koja se što pre morala udati i rađati decu. Elena Ferante kroz svedočenje Elene Greko upravo to naglašava udadbom Lile za Stefana sa svega šesnaest godina, udadbom koja umnogome nije bila stvar njenog izbora, već plod insistiranja njenog oca i brata da se uda za tada dobrostojećeg Stefana Karačija, što bi im pomoglo u proširivanju radnje za pravljenje cipela.
Jaki odjeci patrijarhata se jasno ogledaju i u kasnijem čestom Imakolatinom (mama Elene Greko) prigovaranju Eleni zbog toga što je iz njene perspektive, Lila uspešnija , s obzirom da se već udala i ima dete. Stoga, Ferante ne ističe slučajno ulogu majčinstva i iskustva majčinstva kako Lile, tako i Lenu, jasno aludirajući da je svaka uloga majčinstva individualna i neponovljiva i zavisna od konteksta u kom se majčinstvo kao proces odigrava. Svi sukobi Lile sa svojim sinom Rinom koji postaje narkoman u rejonu i kasniji gubitak devojčice, svi sukobi Lenu sa najstarijom ćerkom Dede i preispitivanje sopstvenog majčinstva, kada reši da ostavi Pjetra sa decom zbog Nina, naglašavaju zapravo i još jednu vrlo važnu ideju – da se putem patrijarhalnog obrasca ukaže na to da je u periodu kada Lila i Lenu postaju majke i kada njihova deca odrastaju, polako sazrevala svest novih mladih generacija o potrebi za problematizovanjem i preispitivanjem nekih starih vrednosti, kroz žensku emancipaciju i borbu protiv opresije i zavisnosti od muškaraca i njegovih odluka. I koliko je zapravo, ta borba teška, koliko se s njom teško nose, s obzirom na osude konzervativne zajednice kojoj pripadaju.
U tom duhu, u doktorskoj tezi pod nazivom, Rodne uloge, kulturni stereotipi i utopija ravnopravnosti u prozi Margaret Atvud, Elene Ferante i Čimamande Ngozi Adiči, Aleksandra Đorđević kroz društveni kontekst Italije tokom šezdesetih i sedamdesetih navodi sledeće: „Ideja majčinstva neretko se poistovećivala sa okolnostima u kojima su žene submisivne, trpe verbalno ili psihičko nasilje, pa se koncept osvešćene nezavisne žene javlja u vidu žene koja zazire od majčinstva, jer je ono usko povezano sa tradicionalnom porodičnom strukturom u kojoj su žene uvek potčinjene. S obzirom na uticaj koji je manifest Pljunimo na Hegela imao u Italiji početkom sedamdesetih godina, majčinstvo počinje da se percipira kao opasno iskustvo puno konflikata i anksioznosti, inspirišući važnu debatu u ženskim intelektualnim krugovima: Biti majka znači biti lišena produktivnosti i moći. Majčinstvo kao mit i kao nametanje društvene sudbine žene, kao jedine uloge koja je ispunjava i usrećuje je prva prepreka na putu za oslobođenje. Odavde moramo da počnemo (Benedetti 2007, 86). Ipak, upravo zahvaljujući deljenju svojih iskustava, žene postaju svesne da uzrok zbog kojeg se osećaju zarobljenim u ulozi majke leži upravo u patrijarhalnom sistemu, koji funkcioniše tako što zarobljava samo jednog roditelja, prema rečima Karle Lonci: Nije dete ono koje nas je zarobilo, već otac (Lonzi 1974, 42).“ (Đorđević, 2023: 48-49)[5]
Žensko oslobođenje se nije percipiralo samo kroz odnos prema majčinstvu, već i kroz odnos prema obrazovanju i emancipaciji. Tako Lenu kao visokoobrazovana osoba, stupa u kontakte sa raznim kružocima u kojima se raspravlja o pitanjima ženskog oslobađanja a i sama njena autobiografija, na neki način ima takav prizvuk, što nailazi na negativan odjek tadašnje konzervativne književne kritike.
Obrazovanje kao kanal društvene pokretljivosti – da li je to put ka izbavljenju iz rejona?
Strukturno posmatrajući, što je i Elena Ferante jako dobro predstavila, put izbavljenja iz rejona nije bio nimalo lak i na neki način, glavne junakinje mu se povremeno ili stalno vraćaju, čak i kada jednom iskorače iz njega. Društveni kanali pokretljivosti imali su izuzetno visoke prepreke sa stanovike rejona. Iako je obrazovanje bilo jedan od tih kanala, čak ni tada nije postojala garancija da će obrazovani iz nižih slojeva imati šansu za uspeh. Kao što ni sam talenat po sebi nije puno značio, što vidimo na primeru opisa Lile i njene sudbine. No, upravo je talas emancipacije i dostupnosti obrazovanja i siromašnijim slojevima bio značajan, jer je širenje i jačanje levičarskih ideja među mladim naraštajima, osobitno u generaciji baby-boomera kojoj pripadaju i Lila i Lenu, bilo vrlo zapaženo.
Obrazovni sistem je u mnogim evropskim gradovima nakon Drugog svetskog rata stagnirao u razvoju. Tako je bilo i u Italiji u kojoj su pre rata i nekoliko godina nakon rata samo deca iz bogatih porodica mogla da upisuju fakultete. Ipak, predratni zakoni su promenjeni, čime je svima koji su želeli omogućeno da upišu fakultete i da studiraju. Italijanski visokoobrazovni sistem nije bio spreman za priliv velikog broja novih studenata, pa su se pojavili problemi u vezi sa nedovoljnim obrazovnim sredstvima. Naime, na velikom broju fakulteta nije bilo dovoljno profesora, učionica, stolova, pa čak i udžbenika. Može se reći da je to bio jedan od razloga koji je direktno uticao na studente da se organizuju u cilju poboljšanja svojih uslova rada na fakultetima. Uz to, već je navedeno da je pojava velikog broja studenata posledica migracija sa sela u gradove. Roditelji ovih studenata su, s obzirom na njihove radne veštine, posao pronalazili u fabrikama, pa su time stvoreni preduslovi za jačanje levičarskih pokreta na fakultetima i visokoobrazovnim institucijama. (Jazić, 2013: 244)[6]
Ipak, širenje visokog obrazovanja na niže društvene slojeve nije nužno bila garancija za uspeh. Štaviše, pitanje koje se nameće, a koje se u samoj Tetralogiji ne razmatra, jeste da li bi Elena Greko doista na bazi svog visokog obrazovanja uspela da se otrgne iz kandži rejona i klasnog položaja kom je pripadala njena porodica, da se nije udala za Pjetra Ajrotu, momka iz porodice poznatih književnih kritičara, uticajnih profesora i izdavača. Čime Elena Ferante opet želi da nam poruči da je u dominantno patrijarhalnom društvu, čak i visokoobrazovana emancipovana mlada žena, u neku ruku zavisna od sopstvenog muža, njegovog društvenog položaja i položaja njegove familije. Habitus Elene Greko je bio na daleko nižem nivou od Pjetrovog.
Pojam habitus Burdije definiše kao „sistem trajnih, prenosivih dispozicija koji služi kao generativna osnova praksi“ (Bourdieu, 1977a: 72). Ovaj set dispozicija predstavlja „skup stečenih obrazaca mišljenja, ponašanja i vrednovanja koji uspostavlja vezu između društvenih struktura i lične istorije“ (Spasić, 2004: 292). Burdije je smatrao da je rana socijalizacija naročito važna za formiranje habitusa, te je on u kasnijem periodu života izrazito otporan na promene (Swartz, 1997: 107). Stoga različiti uslovi života u detinjstvu utiču na izgradnju različitih habitusa (Bourdieu, 1984: 170), što čini da je habitus „genetski i strukturalno povezan sa društvenom pozicijom“ (Bourdieu, 1996: 2). Količina i struktura kapitala koje pojedinac poseduje direktno utiču na vrstu habitusa koji on stiče. Budući da habitus predstavlja objektivno prilagođavanje na uslove u kojima nastaje, pojedinci koji potiču sa sličnih društvenih položaja imaju slične habituse (Jenkins, 2006: 22). (Radulović, 2023: 21)[7]
Elena Ferante nam u više navrata kroz lik Lile, ali i Lenu kao pripovedačice govori o obrascima ponašanja, ophođenju u komunikaciji, pa i vrednovanju raznih stvari, čija izvorišta upravo leže u niskom društvenom položaju i socijalizaciji junakinja i ličnim istorijama ukorenjenim u prašnjavim cestama rejona. Divlje ponašanje Lile, nepravilno izražavanje, potenciranje govora na dijalektu nauštrb književnog italijanskog koji se smatra prestižom, ali i razne nesigurnosti u sebe i sopstvena (ne)znanja i veštine o kojima nam Elena Greko pripoveda, pa i povremeni osećaj niže vrednosti i nepripadanja, samo su neki od potrvda njenog habitusa, duboko utkanog u nju, sa izvorištem u predgrađu Napulja.
Umesto zaključka: Zbog čega je još Napuljska Tetralogija sociološki relevantna?
Francuski sociolog Bernar Lair u svom poznatom delu Ka sociologiji pojedinca, pokušao je između ostalog da pokaže kako se u istraživanjima sociolozi moraju voditi ne samo onim što je objektivno dato, već da u obzir moraju uzimati i takozvane individualizovane oblike društvene stvarnosti. Svaki pojedinac ili pojedinka na sopstveni način vide društvenu stvarnost koja kroz njih biva individualizovana. Jer svaki pojedinac ili pojedinka jesu delovi širih društvenih grupa, ustanova, određenih društvenih polja, šireg društva i sl. te stoga u sebe internalizuju i ono što se čini objektivnim i što je objektivno dato.
Proučavanje društvenog u njegovom individualizovanom obliku, to jest, društvenog prelomljenog kroz pojedinačno telo koje, karakteristično, prolazi kroz ustanove, grupe i polja, moći i borbi ili različite scene, jeste proučavanje društvene stvarnosti u njenom otelovljenom i internalizovanom vidu. (Lair, 2003: 331)[8]
Napuljska tetralogija bi stoga zaista mogla biti dobar primer književnog dela gde kroz naraciju jedne pojedinke i odnosa sa njenom najboljom prijateljicom možemo sagledati i društvenu stvarnost Italije tog doba. Sve ono kroz šta glavne junakinje prolaze od rođenja pa do svoje starosti, sve te šire i uže društvene grupe kojima kroz vreme pripadaju, odnosi i komunikacije sa ljudima drugačijih društvenih položaja u odnosu na njih, različitih konteksta u kojima obitavaju, izazova sa kojima se suočavaju i sl. jesu i produkti društvene stvarnosti prelomljene kroz njihove lične istorije. Ne bi trebalo zaboraviti činjenicu da sve ono što mi saznajemo iz Napuljske tetralogije, zapravo saznajemo iz naracije Elene Greko koja uopšte ne mora biti objektivno tačna, već je njena lična percepcija, njena individualizacija stvarnosti. Time je naracija Elene Greko u Napuljskoj Tetralogiji i više od književnog dela i njene lične priče – ona je značajna i zbog toga što ne samo da saznajemo njenu priču, već kroz tu istu priču možemo uočiti društveni kontekst i društvenu dinamiku italijanskog društva kroz protok vremena, preko Elenine internalizovane društvene stvarnosti.
[1] http://slobodnifilozofski.com/2019/12/kontekstualizirani-svjetovi-elene-ferrante.html
[2] https://monoskop.org/images/7/77/STVAR_5.pdf
[3] https://internationalproblems.rs/wp-content/uploads/MP/2013/2/MP-2013-2-article-5.pdf
[4] https://www.academia.edu/44494876/Jovo_Bakic_Evropska_krajnja_desnica_v4#loswp-work-container
[5] https://nardus.mpn.gov.rs/bitstream/id/160405/Doctoral_thesis_15251.pdf
[6] https://internationalproblems.rs/wp-content/uploads/MP/2013/2/MP-2013-2-article-5.pdf
[7] https://ipir.ipisr.org.rs/bitstream/id/2921/knjiga.pdf
[8] https://www.scribd.com/document/415064001/Lair-Ka-Sociologiji-Pojedinca