Britanija se obično posmatra kao uzor parlamentarne monarhije, obrazac demokratskog političkog režima sa monarhom na čelu, čija uloga je ceremonijalna, što znači da nema stvarnu političku moć. U svijetu postoji određen broj parlamentarnih monarhija, mada one čine ubjedljivu manjinu država, ali se britanska monarhija smatra najdugovječnijom i najpoznatijom monarhijom ove vrste. Zagovornici monarhijskog oblika vladavine smatraju da monarh odražava tradiciju i istoriju države, da je garant nacionalnog i državnog jedinstva, jer nadilazi stranačke strasti i ideološke podjele, a da ne smeta, budući da ne vrši stvarnu državnu vlast.

Britanija se obično smatra tradicionalnim društvom, čiji ustavni sistem odlikuje dugovječnost parlamentarnog sistema vlasti i parlamentarne monarhije. Često se ističe da britanski konzervativni način razmišljanja dovodi do toga da skoro niko ne osporava održavanje monarhijskog oblika vladavine iako je monarh suvišan u ustavnom sistemu i političkom životu Britanije. Obje teze valja staviti pod znak pitanja, kako bi se barem u maloj mjeri demistifkovao britanski monarhijski oblik vladavine.

 

O tzv. značaju britanskog konzervativizma

 

Kad je u pitanju britanski konzervativizam, koji navodno održava monarhiju u životu, pri čemu ju je u junu ove godine podržavalo 62% ispitanika, ne bi se moglo tvrditi a priori da je on uzrok ove podrške monarhiji. Britansko društvo je kroz istoriju znatno češće prolazilo kroz postepene nego kroz nagle promjene. Iako je u njemu bilo građanskih ratova i skidanja krunisanih glava, ipak je postepen razvoj parlamentarizma i parlamentarne monarhije igrao značajniju ulogu od povremenih građanskih ratova, smjene kraljeva, dinastija ili čak kratkotrajnog (u istorijskom smislu, izuzetno kratkotrajnog) svrgavanja monarhije i njene zamjene republikom. Činjenica da je Britanija dugo bila najrazvijenija kapitalistička ekonomija, uzor drugim kapitalističkim društvima, uticala je na to da su klasne suprotnosti, čak i u XVIII i XIX vijeku, bile manje oštre nego u drugim zemljama, što je uticalo na to da su britanski sindikati od samog početka bili reformistički ne samo po ponašanju nego i po programu, dok je britansko shvatanje socijalizma bilo drugačije, i znatno umjerenije, od kontinentalnog.

Svi ovi procesi uticali su i na sudbinu monarhije, koja se postepeno odricala svoje vlasti, povlačila se pred parlamentom, zadržavajući se, međutim, na čelu države. Tokom duge istorije, monarhija se iz apsolutne preobratila u ustavnu a potom u parlamentarnu. Engleska je istovremeno bila majka parlamentarizma i parlamentarne monarhije. Prilagođavanje monarhije novim društvenim prilikama nije se desilo zbog neke njene prirodne i urođene sposobnosti prilagođavanja, nije bilo zbog toga što su engleski kraljevi bili pametniji od francuskih ili nekih drugih kraljeva, pa su znali kad, kada i koliko popustiti svojim podanicima. Prilagođavanje je bilo dio duge istorije, tokom koje su se dešavali brojni klasni, politički i drugi sukobi, u kojima se monarh često nalazio u središtu zbivanja. Borba kralja protiv parlamenta, odnosno protiv plemstva, a kasnije i protiv buržoazije, bila je duga i teška, i u njoj je monarhija odnosila pobjede i trpjela poraze. Krajnji ishod bio je svojevrsni kompromis Slavne revolucije s kraja XVII vijeka – kralj je priznao prvenstvo parlamenta, priznajući da će vladati s njim i kroz njega (otud princip King in Parliament), ali će zauzvrat biti pošteđen. Na to ukazuje i činjenica da je u Engleskoj prihvaćen i do danas održan princip suverenosti parlamenta a ne suverenosti naroda. Na prihvatanje ovog principa nije uticalo samo to (čak ni prvenstveno to) što je Engleska imala i ima mahon nepisani, a u svakom slučaju meki, ustav, već više to što je monarh jedan od tri komponente Parlamenta, koga čine monarh. Dom komuna i Dom lordova. Tako, suverenost Parlamenta je jedna kompromisna formula – ona smješta vlast u ruke Parlamenta, ali ni monarha ne čini beznačajnim, barer formalno. Ni to nije bilo malo monarhu, jer mu je bilo garantovano da će sačuvati dinastiju i prenositi krunu na svoje nasljednike, uz istovremenu nadu da će se, u zavisnosti od političkih prilika, možda vratiti na političku scenu.

Dvadeseti vijek konačno je razvejao nade monarha da će biti prilike za njegovu aktivnu političku ulogu koja bi značila efikasno učešće u vršenju državne vlasti. On je mogao računati na određeni uticaj na javno mnjenje, čak i na nosioce javnih funkcija, ali ne i na veliku ulogu u oblikovanju politika. Dvije reforme parlamenta (1911. i 1949. godine), koje su značile slabljenje Doma lordova, dekolonizacija poslije Drugog svjetskog rata i umjerene nacionalizacije koje su laburisti sproveli odmah nakon 1945. godine, pokazale su da se monarh mora pomiriti sa politikama kojima nije sklon. Zbog toga, neki autori zaključuju da sama monarhija nije u suprotnosti sa demokratijom, budući da britanski monarh vodi računa o raspoloženju Doma komuna i pokorava mu se kao izrazu narodne volje, što potvrđuje i činjenica da nijedan monarh nije uložio veto na usvojene zakone još od 1707. godine. To odustajanje od korišćenja prava veta postalo je jedan od važnih ustavnih običaja, koji su vrlo važni za britanski ustavni sistem. Ti ustavni običaji, kao nepisana i nepravna pravila ponašanja, kojih se pridržavaju svi ustavni činioci, važni su za funkcionisanje političkih institucija i dovode do toga da kraljevi prerogativi nikad nisu formalno ukinuti, iako ih monarh ne upražnjava na suštinski način, što će reći samostalno i bez poticaja kabineta, odnosno premijera. Tako, monarh može da uloži veto na bilo koji zakon usvojen u parlamentu, ali to ne čini već više od 300 godina. Monarh imenuje premijera, ali to je uvijek vođa političke stranke koja ima većinu u Domu komuna, što je u Britaniji skoro uvijek slučaj, itd.

Kao što vidimo, nije urođeni britanski konzervativizam ono što održava monarhiju u životu, nego je to splet istorijskih okolnosti, koje su dovele do toga da je monarh, kroz duge borbe protiv parlamenta, gubio dio po dio svoje moći, pristajao je da bude sve manje važan politički činilac, u zamjenu za zadržavanje na čelu države. Činjenica da u Britaniji nije bilo revolucije poput Francuske, koja bi dovela do zamjene monarhije republikom, nije rezultat britanske urođene sklonosti monarhiji, već prije evolucije britanskog društva i političkog sistema, u kome je monarhija, odmičući korak po korak, mogla da se održi, uz ogromne ustupke kad je u pitanju njena moć. Kad se sve to već desilo, do kraja XVII vijeka, Britanija ni u novom vijeku i u savremeno doba nije prolazila kroz revolucionarne političke promjene, nego kroz postepene reforme, koje nikad nisu zadirale u suštinu društvenog sistema, pa time ni političkog režima i oblika vladavine. Monarh je išao u korak sa tim promjenama, bilo tako što ih je tiho prihvatao, bilo tako što im se tiho protivio, ali nije bio njihov nosilac, kao što im se nije ni otvoreno suprotstavljao. Time je sebi „kupio“ opstanak na tronu.

Treba, međutim, primijetiti važnu stvar. Monarh nije imao ni snage a ni razloge da se otvoreno suprotstavlja tim reformama. One su se dešavale u vrijeme kad je on već suštinski prestao biti suveren, tako da stvarna vlast već odavno nije bila u njegovim rukama. Te reforme, dakle, nisu dirale u njegove privilegije niti u ono moći što mu je još ostalo. One nisu ukidale monarhiju niti su mijenjale njenu prirodu, a nisu ni zadirale u monarhovu imovinu, koja je bila i ostala ogromna, neslućenih razmjera i vrijednosti. On je, dakle, mogao da posmatra borbu klasa i političkih stranaka relativno mirno, jer ga one nisu doticale neposredno.

 

Da li je monarh suvišan?

 

Svaki ustavni sistem počiva na principima koji su njegova vodilja, jer se političke elite obavezuju da će, donoseći ustave i zakone, te provodeći politike, nastojati da ostvare te principe. Jedan od tih principa je princip demokratije, čiji osnov je princip narodne suverenosti. Ako narod, barem formalno, a u predstavničkoj demokratiji to i ne može da bude više nego formalno, treba da vrši vrhovnu vlast, ne može biti drugog suverena pored ili iznad njega. Prema tome, monarh je, načelno govoreći, suvišan, jer ne može biti suveren pored naroda. A ako nije suveren, monarh ne može biti monarh. U njegovoj suštini je da bude suveren. To znači da je demokratija, bez obzira na to što je formalna i predstavnička, stavila monarhiju ad acta. Monarhija je direktno suprotna demokratiji.

Monarh je suvišan i kad se analizira svakodnevno funkcionisanje jedne parlamentarne monarhije, pa i one britanske. On ne vodi politiku, nego to čini kabinet, a u manjoj mjeri i parlament. Iako formalno ima ogromna ovlašćenja, njihovo nekorišćenje, što je tokom nekoliko vijekova istorije postala praksa, dovelo je do toga da ona u praksi nemaju poseban značaj. U nekim situacijama, koje su rijetke, njegovi prerogativi mogu imati veći značaj. Razmotrimo ih. Monarh ima pravo da raspusti demokratski (ili, pretpostavimo demokratski) izabran Dom komuna, ali to čini samo na prijedlog premijera. Ipak, neki od najuglednijih konstitucionalista, poput Dajsija, tvrdili su da monarh ima pravo da samostalno odluči o raspuštanju Doma komuna „u ekstremnim situacijama“. Iz ovoga slijedi da čak i jedan ustavni običaj koji se smatra nespornim ne mora zaista da bude takav. Jer, on je nesporan u situacijama koje nisu ekstremne. Šta bi bilo u ekstremnim situacijama, nemoguće je tvrditi sa sigurnošću. Ako bi, na primjer, jedna stabilna parlamentarna većina odlučila da izvrši totalnu nacionalizaciju privatnog kapitala, da li bi monarh pokušao da to spriječi tako što bi raspustio Dom komuna? Na to pitanje nije moguće odgovoriti sa sigurnošću, ali nesumnjivo je da bi to bila „ekstremna situacija“ o kojoj je Dajsi pisao, i vjerujemo da bi monarh bio podstaknut, a i sam bi vjerovatno bio sklon tome, da djeluje ekstremno, odnosno da preuzme vršenje kraljevske vlasti u svoje ruke, i to ne samo bez savjeta premijera, već i protiv njegovog izričitog savjeta. Dajsi je tvrdio da monarh ima pravo da samostalno raspusti Dom komuna ako smatra da je njegova politika suprotna mišljenju naroda. Tu se postavljaju dva pitanja. Prvo je: kako monarh može pouzdano znati šta je mišljenje naroda? Drugo je: šta ako monarh pogriješi? To se desilo 1835. godine, kad je kralj raspustio legitimni Dom komuna, pa opet nije bilo političke ili pravne sankcije. Raspušteni Dom komuna otišao je u istoriju.

Običaj je da monarh raspušta Dom komuna na zahtjev premijera. Međutim, postavlja se pitanje da li monarh može da odbije premijerov prijedlog (savjet) o raspuštanju Doma komuna? U teoriji se smatra da bi, u slučaju da premijer savjetuje monarha da raspusti Dom komuna, monarh mogao da odbije taj savjet i ostavi na vlasti Dom komuna, ali da bi pritom morao imati podršku ministara u kabinetu. Naravno, to ničim nije propisano, to je prosto jedan teorijski stav, ali iz odgovora na ovo mnogo raspravljano pitanje vidi se da ni Britanci ne smatraju da je monarh oruđe u rukama kabineta i premijera, već da u određenim slučajevima može da načini lični politički izbor. O ovom pitanju je formulisan tzv. Lascelles običaj (ili principi). Prema ovom običaju, monarh može odbiti zahtjev za raspuštanje Doma komuna ako su ispunjena tri uslova: ako je izabrani Dom komuna u stanju da nastavi sa radom; ako bi vanredni izbori nanijeli štetu ekonomiji (ovaj uslov u međuvremenu je napušten); ukoliko monarh može imenovati premijera koji bi bio u stanju da sarađuje sa postojećim Domom komuna. Kao što vidimo, ovaj ustavni običaj omogućava monarhu da ima izvjesnu slobodu djelovanja onda kad treba donijeti jednu važnu političku odluku, kao što je odluka o sudbini Doma komuna, odnosno odluka o raspisivanju vanrednih parlamentarnih izbora.

Monarh imenuje premijera. On to čini tako što za premijera imenuje vođu partija koja ima većinu u Domu komuna. Može se, međutim, dogoditi da nijedna partija nema većinu u ovom domu. U tom slučaju, monarh ima nešto veću slobodu prilikom imenovanja premijera, mada ona nikako nije potpuna, jer monarh i u tom slučaju uglavnom imenuje vođu najveće partije. Međutim, to ne mora biti slučaj. Teorija nije jednodušno prihvatila ovaj ishod, a ni praksa ga nije potvrdila, budući da je, barem u XX i XXI vijeku, bilo svega nekoliko takvih slučajeva, tako da nije sasvim sigurno da bi se neki budući monarh (ili možda baš ovaj najnoviji) morao baš tako ponašati.

Nedavna istorija, koja obuhvata ponašanje novog kralja Čarlsa, pokazuje da uloga monarha nije tako beznačajna, kao što izgleda na prvi pogled. Konstitucionalisti i istoričari ukazuju na primjer australijske parlamentarne krize iz 1975. godine, kada je generalni guverner Australije Kerr razgovarao sa tadašnjim princom Čarlsom o posljedicama izazivanja pada tadašnje vlade. Kerr se, naime, plašio da bi, ukoliko bi razriješio tadašnjeg laburističkog premijera, i sam mogao ostati bez funkcije, jer bi premijer „savjetovao“ kraljici da razriješi Kerra sa funkcije generalnog guvernera Australije. Čarls mu je odgovorio da kraljica ne bi imala obavezu da ga razriješi u trenutku kad je on sam nastojao da postigne pad vlade. Uprkos tome, kraljičin sekretar upozorio je Kerra da bi kraljica mogla da odugovlači sa donošenjem odluke, ali da bi na kraju prihvatila premijerov savjet da razriješi generalnog guvernera.

Ovaj slučaj pokazuje kako je britanski monarh bio uključen u rješavanje ustavne i političke krize u sasvim drugoj zemlji, koja formalno jeste članica Komonvelta, i u kojoj je kraljica formalno bila suveren. Ipak, ovakva uloga neizabranog šefa države ne bi se mogla smatrati demokratskom i legitimnom ni u njegovoj (tj. njenoj) matičnoj državi, pa čak i onda ako je uloga monarha da „učestvuje“ u rješavanju ustavne krize ili da odgađa donošenje konačne odluke. U skladu sa demokratskim principom i principom narodne suverenosti može biti samo to da ustavnu krizu stvaraju i rješavaju neposredno i/ili posredno birani organi, kakvi su parlament, vlada i birani šef države. Monarhu za takvo što jednostavno nedostaje legitimitet. Činjenica da se generalni guverner savjetovao o tom pitanju sa nasljednikom prestola, kao i sa kraljičinim sekretarom govori o tome da uloga monarha nije tako ceremonijalna kako se često predstavlja.

Drugi slučaj su pisma koja je princ Čarls slao premijeru i ministrima tokom 2004. i 2005. godine. U 27 pisama, Čarls je iznosio mišljenje o brojnim pitanjima i lobirao kod premijera i ministara da preduzimaju mjere koje je smatrao potrebnim. Ovaj primjer političkog aktivizma nailazio je na pozitivan odgovor premijera i ministara u nizu slučajeva, što znači da su se oni trudili ne samo da odgovore princu već i da preduzimaju odgovarajuće mjere. Jasno je da ova vrsta „lobiranja“ nije garantovala Čarlsu uspjeh u svakom konkretnom slučaju. Na koncu, on nije imao na raspolaganju formalne instrumente sankcionisanja članova kabineta, čak i da je u to vrijeme bio monarh. Uprkos tome, monarh je dio sistema vlasti, on je politička institucija a ne privatna ličnost, tako da se njegov politički aktivizam, ako ga ima, ne može zanemariti.

Ovdje je uočljiva razlika između Elizabete i Čarlsa. Elizabeta je stvarala utisak politički neutralnog monarha, koji vlada ali ne upravlja. Ona se nije uplitala u dnevnu politiku na način na koji je to činio Čarls, još kao princ, što ne znači da nije koristila svoj politički i moralni kapital da na skoro nevidljiv način utiče na odlučivanje. Čarls vjerovatno neće ići tim skoro nevidljivim putem, što je pokazatelj kako i parlamentarna monarhija nije samo ukras, već ima politički značaj. Imajući u vidu Čarlsovo ponašanje u prošlosti, u javnosti se govori i o pripremi tihe ustavne revolucije.

To što monarh ne vrši efektivnu državnu vlast, ne znači da ne može uticati na njeno vršenje, odnosno da ne može pokušati da nametne svoje mišljenje i interese kabinetu. U tome može imati uspjeha u dvije situacije. Jedna je ukoliko izvršnu vlast vrši politička stranka koja je ideološki bliska monarhu i koja brani interese one društvene klase kojoj i monarh pripada. Druga situacija je društvena i/ili politička kriza, u kojoj izvršna vlast može čak i tražiti saveznika kakav je monarh, pogotovo ako se on dotad nije kompromitovao političkim aktivizmom. U takvoj situaciji, naoko neutralni monarh može svojim stavovima i angažmanom doprinijeti prevazilaženju krize. Drugim riječima, on može doprinijeti stabilizaciji sistema. Pritom, manje je važno što on doprinosi stabilizaciji krize. Važnije je što doprinosi stabilizaciji ekonomskog i političkog sistema.

Za monarha se često ističe da je simbol nacije, da otjelovljuje njeno jedinstvo, da je nepromjenjiva ličnost u okruženju promjenjivih političara, i sl. Neke od ovih izjava nisu tačne, a neke su jednostavno besmislene. Zašto bi monarh bio simbol nacije? Svaka država ima šefa države, bio to predsjednik republike ili monarh. Ako je monarh simbol nacije zato što je šef države, onda to isto važi i za predsjednika republike. U pitanju je jedna politička institucija, a ne jedna ličnost. Naravno, monarh može biti vrlo dugo na prestolu, ali može biti i vrlo kratko, ili pak onoliko dugo koliko i neki vrlo ugledni predsjednik republike. Osim toga, čak i ako je monarh jako dugo na prestolu, to ne mora ništa da znači, ako je njegov legitimitet slab ili ako je njegova društvena i politička uloga blijeda. Zašto bi jedan slab ili nelegitiman monarh bio simbol nacije, a da to nije predsjednik republike koji ima znatno veći legitimitet i bolje rezultate u vršenju vlasti?  Na kraju, teško da se jedna država prepoznaje po svom monarhu više nego po svom društvenom uređenju, političkom režimu, istoriji, kulturi, vrlo popularnom premijeru ili čak vrlo popularnoj fudbalskoj reprezentaciji. Na kraju, čak i da jeste simbol nacije, taj simbol može biti uprljan aferama, nepopularnim izjavama i potezima. Ako bi se to desilo, nacija bi bila predstavljena u ružnom svjetlu, a monarh koji bi to učinio, ne bi mogao za to odgovarati, osim što bi mogao biti prinuđen da abdicira, što je u modernim monarhijama teško zamislivo. Jer, ne treba zaboraviti da monarh ne snosi ni političku ni krivičnu odgovornost za svoje postupke, po principu The King can do no wrong, što je vrlo zaostali ostatak feudalnog režima.

Nije tačno da monarh otjelovljuje jedinstvo nacije. Monarh pripada jednoj društvenoj klasi, dakle jednoj društvenoj grupi koja stoji nasuprot drugim društvenim grupama. Po svom društvenom položaju i najdubljim, ekonomskim, interesima, to je ličnost jednog dijela društva. Još važnije je to što je on ličnost jednog malog dijela društva. Monarh ima svoja ideološka i politička ubjeđenja. On ne može biti apolitičan niti oslobođen ideoloških strasti. Takav monarh morao bi biti anđeo ili politički idiot. Njegova naklonost je uvijek na strani određene ideologije i politike, i to kako zbog njegovog objektivnog društvenog položaja, koji je prije svega uslovljen ogromnim kapitalom koji posjeduje, tako i njegovim porijeklom, obrazovanjem, načinom razmišljanja koji mu usađuje kraljevska porodica, i dr. Monarh, na primjer, nikad ne može biti sklon jednog republikanskoj stranci, koja bi mogla da osvoji vlast, ili jednoj revolucionarnoj stranci koja bi da ukine privatnu svojinu. On ne može biti sklon ni stranci koja bi da sprovodi dublje reforme unutar sistema ukoliko on ne smatra da su te reforme apsolutno neizbježne i, u krajnjoj liniji, bezopasne po opstanak sistema. Monarh može da izražava jedinstvo samo onih koji se s njim slažu u fundamentalnim pitanjima društvenog i državnog uređenja, ili se barem od njega ne razlikuju radikalno.

 

Koliko to košta?

 

Monarhija nije jeftina, a osim toga, ona značajno doprinosi održavanju klasnih razlika. Ako nije jeftina, a pritom ne vrši efektivnu vlast, zašto je Britanci, a i neki drugi narodi, zadržavaju? Zbog tradicije? Taj odgovor je toliko nerealan, da ga možemo smatrati besmislenim, iako je na prvi pogled privlačan. On se svodi na tvrdnju da niko ne želi da ukine monarhiju jer je ona dio tradicije, a pritom nikom ne smeta, jer se politika vodi drugdje. Može se postaviti suprotno pitanje: kad je to buržoazija držala do tradicije? Nije li istorijski period nakon buržoaskih revolucija pun raskida sa tradicijom? Osim toga, zašto bi buržoazija držala do tradicije koja tako mnogo košta? Da baca novac na nepotrebnog monarha?

Vrlo teško, osim ako taj monarh zaista ne služi nečemu. Ako već govorimo o simbolici, monarh je prije svega simbol postojećeg ekonomskog poretka zasnovanog na privatnoj svojini, jer on je najveći ili jedan od najvećih privatnih kapitalista. On je i simbol političkog sistema koji pati od ozbiljnog deficita demokratije, jer nema ničeg nedemokratskijeg nego što je neizabrani šef države, čiji legitimitet se izvodi iz tradicije i istorije, a nikad se ne može provjeriti i potvrditi.

Monarh, međutim, ne služi samo ovoj vrsti simbolike. On služi i tome da svojim autoritetom, u mjeri u kojoj ga ima, utiče na oblikovanje javnog mnjenja i time pomogne usvajanje i provođenje određenih politika. Političke institucije kao što su parlament i vlada, te političke organizacije kao što su političke stranke, mogu biti lako kompromitovane i izgubiti znatan dio demokratskog legitimiteta, pogotovo ako su proveli ili pripremaju da provedu nepopularne politike. Monarh, s druge strane, teže gubi legitimitet, jer i kad učestvuje u oblikovanju određenih politika, to najčešće ne čini otvoreno. Čak i kad otvoreno zagovara određene politike, kao što je Čarls znao da čini često, monarh će najteže i najmanje biti osuđen od javnosti zbog tih politika, jer ga javnost ne doživljava kao nosioca politika. Na kraju, kao što rekosmo, ogromna monarhova ovlašćenja nisu ukinuta, on ih dosta dugo već ne koristi. To ne znači da u vanrednim prilikama, kada bi sam poredak bio ugrožen, on ne bi odlučio ili ne bi bio podstaknut da ih počne koristiti. Takvo nedemokratsko upravljanje državom bilo bi ipak lakše probavljivo od otvorenog rušenja demokratskih institucija upotrebom vojske, policije i državne bezbjednosti.

Imajući sve ovo u vidu, monarh ipak nije „skup“ za vladajuću klasu. Međutim, poreski obveznici nisu samo buržuji nego su to manje-više svi građani. Oni nemaju i ne mogu imati nikakve naprijed opisane koristi od opstanka monarhije, a ona se ipak finansira i novcem od poreza koje oni plaćaju. Dakle, koliko monarh košta?

Godišnje, u Britaniji, održavanje monarhije staje 345 miliona funti, što se smatra stvarnim troškovima, iako se zvanično ta cifra kreće oko 76 miliona funti i naziva se Suverenov grant. Isti grant iznosio je 31 milion funti 2012. godine. Iznos od 345 miliona funti obuhvata državne troškove na instituciju monarha i državne prihode koji se troše za potrošnju viših članova kraljevske kuće. Prosječno, jedan od članova monarhove kuće (oni među njima koji se označavaju kao „working royals“, donedavno ih je bilo 18, da bi potom bio smanjen na deset, a onda na osam, nakon što su Heri i Marklova prestali da vrše javne dužnosti) godišnje košta 19,1 miliona funti. Za taj iznos, može se zaposliti 15.000 novih nastavnika ili 17.000 policijskih službenika. Isti iznos (340 miliona funti) vlada troši za sufinansiranje lijekova za liječenje bolesti raka, koji nisu uključeni u NHS sistem, tj. sistem javnog zdravstva (ovdje je u pitanju Cancer Drugs Fund). Ovi working royals imaju određene javne angažmane, mada je njihovo bavljenje javnim poslovima, osim dosadašnjeg princa Čarlsa i počivše kraljice, bilo beznačajno. Na primjer, princ Vilijam je u 2014. godini imao samo 47 dana u kojima je obavljao određene javne poslove kao working royal.

Zvanična cifra koju smo spomenuli (tzv. suverenov grant) ranije se zvao civilna lista. Ostali troškovi (do 345 miliona) obuhvataju troškove obezbjeđenja, održavanja nekretnina, grant Vojvodi od Edinburga (grant kraljičinom mužu) i druge troškove. Postoji potreba za renoviranjem Bakingemske palate, kabinet je planirao da obezbijedi 369 miliona funti tokom deset godina, zbog čega je i povećan iznos Suverenovog granta. To praktično znači da građani moraju platiti za renoviranje (i održavanje) zgrade, dok je kraljevska porodica godinama odbijala sugestije kabineta da otvaranjem zgrade za posjete obezbijedi sredstva koja su potrebna za njeno održavanje. Za razliku od Bakingemske palate, Londonska kula (The Tower of London) izdržava se vlastitim prihodina.

Međutim, iznos koji kruna dobija po osnovu Suverenovog granta može se povećavati, što zavisi i od mogućeg rasta profita od tzv. Crown Estates (portfolija monarhove imovine), ali jednom dodijeljeni iznos u okviru Suverenovog granta ne može se tokom kasnijih godina smanjivati. Iako postoji mogućnost kontrole trošenja suverenog granta, kabinet nije sklon davanju preporuka ukoliko uoči propuste. Kabinet ne želi ni da saopšti iznos potreban za obezbjeđenje monarha i članova kraljevske kuće, pravdajući to opasnošću za njihovu bezbjednost, iako se procjenjuje da se za tu svrhu godišnje izdvaja oko 100 miliona funti (iznos koji je uračunat u onih 345 miliona).

Crown Estates nije državna imovina, ali nije ni privatna monarhova imovina. Monarh njome ne upravlja efektivno, nego to čini jedno polunezavisno tijelo, ali prihodi od Crown Estates pripadaju budžetu (75% prihoda) i samom monarhu u vidu Suverenovog granta (25% prihoda). Drugim riječima, smatra se da ta imovina pripada Kruni, ali da nije monarhova privatna imovina. Ta imovina nasljednim putem pripada suverenu, ali nije privatna imovina koja pripada pojedincima koji vrše državnu vlast kao monarh. Profit koji se ostvari poslovanjem Crown Estates ne služi za finansiranje monarhije.

„Firma“, kako se u medijima ponekad koristi naziv za kraljevsku kuću, „teška“ je 28 milijardi američkih dolara (mada monarh nije vlasnik većine tog iznosa), a znala je dati donacije medijima u vrijednosti 70 miliona dolara. Prema Forbesu, kraljica je imala 500 miliona američkih dolara vrijednu privatnu imovinu, zahvaljujući investicijama, draguljima i dvama dvorcima.

Tu su i vojvodstva Lankaster i Kornvol, koja su izuzeta od oporezivanja. Ona nisu monarhova privatna imovina. Ona mu pripadaju u svojstvu suverena, ali ne u svojstvu privatne ličnosti. Monarh i njegovi nasljednici nemaju pravo na kapital niti ostvareni profit ovih vojvodstava, osim za vrijeme vršenja svoje ustavne uloge, tj. za vrijeme dok obavljaju kraljevske funkcije. Kao što vidimo, vojvodstva obezbjeđuju prihode monarhu, ali samo dok vrši tu funkciju, a ne i prije ili nakon što prestane da bude monarh (na primjer, ako bi kralj abdicirao, tj. odrekao se krune). Naravno, u republici, svi prihodi od ove imovine pripadao bi naciji, jer bi bio uplaćivan u budžet, što znači da bi mogli biti korišćeni za zadovoljavanje potreba svih građana.

Još kao princ, Čarls je ostvario dobit sa Vojvodstva Kornvol, koje obuhvata 52.000 ha zemlje, vrijednosti 1,3 milijardu američkih dolara. Iako Čarls nije mogao prodavati ovu imovinu, ostvarivao je dobit od nje.

Vojvodstva nisu obični ostaci feudalnog doba. Ona su mnogo više od toga. Ona su vrlo unosni biznisi, neregistrovane kompanije koje se ne nalaze pod bilo čijom kontrolom, koje ostvaruju ogromne zarade, a nikom ne odgovaraju. Vojvodstvo Kornvol obezbjeđuje Čarlsu prihode od 20 miliona funti. Ono ne plaća poreze, slabo doprinosi razvoju lokalnih zajednica i uskraćuje prava zakupcima.

Privatni prihodi britanskog monarha, poznatiji kao Privy Purse, dolaze mahom od Vojvdostva Lankaster (koje čini oko 18.000 ha zemlje), i u 2018. godini iznosili su 20 miliona funti neto prihoda.

Iz svega zaključujemo da je monarhija skupa, da je po prirodi nedemokratska, jer daje privilegije po rođenju a ne po zasluzi, a da monarha dovodi u protivrječnu situaciju, jer on ne upravlja svakodnevno državom, mada u nekim izuzetnim situacijama može samostalno donositi pojedine odluke. Njegove prerogative nisu formalno ukinute nego su „uspavane“, ali on ih može koristiti u većoj mjeri ili u punom obimu ako bi društveni sistem dospio u krizu. Time se monarh ne javlja prosto kao oličenje nacije i države, već kao posljednji „sigurnosni ventil“, koji može koristiti izuzetno velika ovlašćenja ako je to potrebno radi zaštite poretka, čak i onda kad je većina nacije za njegovo napuštanje.

Foto: frankieleon/Flickr